۱۸۷ کودک در البرز چشم انتظار؛ آخرین ایستگاه آغوش خانواده است

پایگاه خبری تحلیلی آوای کرج، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی: برای کودکی که از آغوش خانواده جدا می‌شود، هیچ ساختمانی هرچقدر هم مجهز باشد، جای خانه را نمی‌گیرد. مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست، نخستین حلقه حمایت از کودکانی هستند که به هر دلیل امکان زندگی در کنار خانواده خود را از دست داده‌اند، اما فلسفه شکل‌گیری این مراکز، اقامت دائمی نیست.
هدف، بازگرداندن کودک به محیطی خانوادگی است؛ چه از طریق بازپیوند با خانواده اصلی و چه با سپردن او به خانواده‌ای جایگزین.
آماری که مدیرکل بهزیستی استان البرز از وضعیت این کودکان ارائه کرده، نشان می‌دهد اگرچه ساختار حمایتی استان در سال‌های اخیر توسعه یافته، اما همچنان چالش‌هایی در مسیر تحقق این هدف وجود دارد.
۱۹ مرکز؛ پناهگاهی موقت برای کودکان
وجیهه محمدی‌فلاح، مدیرکل بهزیستی استان البرز، با اشاره به فعالیت ۱۹ مرکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست در استان، اعلام کرد که چهار مرکز دولتی و ۱۵ مرکز غیردولتی زیر نظر بهزیستی فعالیت می‌کنند. کودکانی که با حکم قضایی یا معرفی سازمان بهزیستی وارد این مراکز می‌شوند، تنها برای نگهداری به آنجا منتقل نمی‌شوند، بلکه همزمان فرآیند بررسی شرایط خانواده اصلی و امکان بازگشت آنان نیز آغاز می‌شود.
به گفته وی، اگر بازگشت کودک به خانواده امکان‌پذیر نباشد، فرآیند شناسایی خانواده جایگزین و طی مراحل قانونی فرزندخواندگی در دستور کار قرار می‌گیرد؛ رویکردی که نشان می‌دهد مراکز نگهداری بیش از آنکه مقصد باشند، ایستگاهی موقت در مسیر بازگشت کودک به زندگی عادی محسوب می‌شوند.
نگهداری متناسب با سن کودکان
ساختار مراکز بهزیستی نیز بر اساس نیازهای سنی طراحی شده است. کودکان از بدو تولد تا سه سال در شیرخوارگاه‌ها و در سنین بالاتر در خانه‌های کودک و نوجوان نگهداری می‌شوند تا خدمات متناسب با شرایط جسمی، روحی و آموزشی دریافت کنند.
در کنار خدمات رفاهی، تیم‌های تخصصی شامل مددکاران اجتماعی، روان‌شناسان و کارشناسان حقوقی نیز وضعیت هر کودک را به‌صورت مستمر بررسی می‌کنند تا در صورت فراهم شدن شرایط، زمینه بازگشت او به خانواده یا واگذاری به خانواده جایگزین فراهم شود.
با وجود توسعه مراکز نگهداری، توزیع این امکانات در استان یکسان نیست. بر اساس آمار ارائه شده، بخش عمده ظرفیت نگهداری در کرج متمرکز شده است. در این شهرستان ۱۳ مرکز شامل مراکز دولتی و خانه‌های غیردولتی فعالیت دارند؛ در حالی که ساوجبلاغ تنها سه مرکز، نظرآباد دو مرکز و فردیس یک مرکز نگهداری دارد.
این تمرکز، اگرچه با جمعیت بیشتر کرج همخوانی دارد، اما پرسش‌هایی را درباره دسترسی خانواده‌ها و کودکان ساکن دیگر شهرستان‌ها به خدمات تخصصی ایجاد می‌کند. کارشناسان حوزه رفاه اجتماعی معتقدند توسعه متوازن زیرساخت‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش فشار بر مراکز کرج، کیفیت خدمات را نیز در سراسر استان افزایش دهد.
۱۸۷ کودک در مراکز البرز
بر اساس اعلام مدیرکل بهزیستی البرز، اکنون ۱۸۷ کودک در مراکز نگهداری استان زندگی می‌کنند. از این تعداد، ۹۶ کودک در کرج، ۴۷ کودک در ساوجبلاغ، ۲۷ کودک در نظرآباد و ۱۷ کودک در فردیس نگهداری می‌شوند.
اگرچه این اعداد در نگاه نخست صرفاً آمار به نظر می‌رسند، اما هر یک از آن‌ها نماینده کودکی است که به دلایل مختلف از زندگی در کنار خانواده محروم شده و آینده او به تصمیم‌های حمایتی، قضایی و اجتماعی گره خورده است.
نکته قابل توجه، تعداد بالای کودکان مقیم ساوجبلاغ نسبت به ظرفیت محدود مراکز این شهرستان است؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده فشار بر امکانات موجود و ضرورت توسعه خدمات در این منطقه باشد.
خانواده‌ مقصد نهایی
اصلی‌ترین پیام سیاست‌های بهزیستی، خروج کودکان از چرخه نگهداری بلندمدت در مراکز است.
محمدی‌فلاح تأکید می‌کند سیستم «شبه‌خانواده» با همین هدف طراحی شده تا کودکان تا حد امکان در محیطی نزدیک به فضای خانوادگی رشد کنند و در نهایت به خانواده اصلی یا خانواده‌ای جایگزین بازگردند.
بر همین اساس، بهزیستی البرز تنها به واگذاری قانونی کودکان بسنده نکرده و برای زوج‌های متقاضی فرزندخواندگی، دوره‌های آموزشی فرزندپروری برگزار می‌کند. این آموزش‌ها با هدف افزایش آمادگی روانی و مهارتی خانواده‌های پذیرنده انجام می‌شود تا احتمال موفقیت فرزندخواندگی و ماندگاری کودک در خانواده افزایش یابد.
پیوند میان دو نسل
از دیگر برنامه‌های بهزیستی البرز، اجرای طرح «دست مهربانی» است؛ طرحی که با همکاری معاونت سلامت اجتماعی و معاونت توانبخشی اجرا شده و تلاش دارد میان سالمندان و کودکان بی‌سرپرست ارتباط عاطفی ایجاد کند.
این طرح بر ظرفیت‌های روانی و عاطفی سالمندان برای حمایت از کودکان تکیه دارد و نمونه‌ای از الگوهای نوین حمایت اجتماعی به شمار می‌رود؛ الگویی که می‌تواند بخشی از خلأهای عاطفی کودکان را جبران کند و در عین حال، احساس مفید بودن را در سالمندان تقویت کند.
پیشگیری حلقه مغفول حمایت
بخش دیگری از فعالیت‌های بهزیستی به حوزه پیشگیری اختصاص دارد. ارائه خدمات مشاوره پیش از ازدواج، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای جوانان و تقویت مهارت‌های زندگی از جمله برنامه‌هایی است که می‌تواند در بلندمدت به تحکیم بنیان خانواده و کاهش آسیب‌های اجتماعی منجر شود.
هرچند این خدمات ارتباط مستقیمی با مراکز نگهداری ندارد، اما می‌تواند از شکل‌گیری بسیاری از بحران‌هایی که در نهایت به جدایی کودک از خانواده می‌انجامد، جلوگیری کند.
آمارهای بهزیستی البرز نشان می‌دهد شبکه حمایت از کودکان بی‌سرپرست در استان طی سال‌های اخیر گسترش یافته است، اما هنوز تا تحقق کامل هدف «بازگشت هر کودک به آغوش خانواده» فاصله وجود دارد. تمرکز امکانات در کرج، وابستگی قابل توجه به مراکز غیردولتی و محدودیت ظرفیت در برخی شهرستان‌ها از جمله موضوعاتی است که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر است.
در نهایت، موفقیت این نظام حمایتی را نمی‌توان تنها با تعداد مراکز یا شمار کودکان تحت پوشش سنجید. شاخص واقعی، تعداد کودکانی است که پس از عبور از این مسیر، دوباره فرصت زندگی در یک خانواده امن و پایدار را پیدا می‌کنند.
اگر مراکز نگهداری تنها پلی برای رسیدن کودکان به خانه باشند، فلسفه وجودی آن‌ها محقق شده است؛ اما تحقق این هدف، نیازمند توسعه زیرساخت‌ها، حمایت مستمر از خانواده‌های فرزندپذیر و گسترش خدمات تخصصی در همه شهرستان‌های استان خواهد بود.